Tatry info

Tatry stanowią najwyższe wypiętrzenie w całym wielkim łuku Karpat i jedyne wysokie góry na linii łączącej Alpy z Kaukazem. Tworzą one wyniosłe pasmo stromo dźwigające się z otaczających je kotlin Podhala, Spiszą, Liptowa i Orawy. Obydwa krańce ograniczają przełęcze: Huciańska (ok. 900 m) i Ździarska (ok. 1075 m). Rozpiętość pasma z zach. na wsch. wynosi 52 km, a długość grzbietu głównego 75 km, nie wliczając poprzecznie ustawionej grani Tatr Bielskich.

Pod względem geograficznym cala grupa dzieli się na 4 części: Tatry Bielskie (najwyższy szczyt Hawrań, 2152 m), Tatry Wysokie (Gierlach, 2655 m). Tatry Zachodnie (Bystra, 2248 m) i masyw Siwego Wierchu (1806 m). Podział ten ma uzasadnienie krajobrazowe, geologiczne, a także fito- i zoogeograficzne. Tatry Wysokie, najwyższe i najsilniej przeobrażone przez lodowce, cechuje rzeźba typu alpejskiego - ze strzelistymi szczytami, wysokimi ścianami i płatami wiecznych śniegów w kotłach. Tatry Zachodnie mają w ogólnych zarysach rzeźbę łagodniejszą, choć i tu nie brak form ostrzejszych, jak np. Giewont czy Rohacze. Miękkie linie grzbietowe ze spadkami do 35° kontrastują ze śmiałymi kształtami dolin przeobrażonych przez lodowce. W Tatrach Wysokich skupiają się wszystkie ciekawsze jeziora, natomiast w Tatrach Zachodnich i Bielskich - najciekawsze jaskinie.

Do Polski należy wycinek północnych stoków Tatr, oparty o grzbiet główny pomiędzy Wołowcem (2064 m) a Rysami 12499 m). Do Cubryny (2376 m) granicy państwa towarzyszy europejski dział wód (między Bałtykiem a Morzem Czarnym), Tatry Polskie obejmują obszar 175 km , co stanowi mniej aniżeli 1/4 całej powierzchni Tatr (785 km2). Najwyższym szczytem granicznym są Rysy (2499 m), najwyższym rdzennie polskim - Kozi Wierch (2281 m). Wśród należących do Polski 7 dużych dolin znajduje się najpiękniejsza dolina całych Tatr Zachodnich - Kościeliska, oraz jedna z najładniejszych dolin Tatr Wysokich - Dolina Rybiego Potoku, w której leży Morskie Oko.

Najogólniej biorąc są one zbudowane ze skał krystalicznych i osadowych. Z granitoidów powstałych z zakrzepnięcia stopu magmowego zbudowane jest główne wypiętrzenie Tatr Wyso-kich, z granitoidów i skał metamorficznych, głównie gnejsów - zrąb Tatr Zachodnich. Cały ten wał zwany jest w nauce trzonem krystalicznym. W skałach osadowych, takich jak wapienie, dolomity czy piaskowce, zostały wymodelowane Tatry Bielskie, grupa Siwego Wierchu, reglowe partie Tatr Wysokich, wreszcie większa część pn. stoków Tatr Zachodnich, a w rejonie Czerwonych Wierchów - także ich grzbiet główny. Wiek granitoidów obliczono na 310-315 mln lat, zaś skał w obrębie tzw. wyspy krystalicznej Goryczkowej - na 400 do 415 mln lat. Silnie zmienione utwory trzonu Tatr Zachodnich zdają się kryć skały jeszcze starsze.

Główna masa tatrzańskich skał osadowych powstała w okresach triasu, jury i kredy, przeważnie osadzając się na dnie mórz. Alpejskie ruchy górotwórcze spowodowały ich pofałdowanie i przesunięcie z pd. na pn. w postaci wielkich plaszczowin, częściowo ponad trzonem krystalicznym. Najdalszą drogę - znad obecnego górnego Hronu - odbyła seria reglowa górna, nieco bliższą - dolna. W partiach "wierchowych" wyróżniamy tubylczą (autochtoniczną) pokrywę osadową, zbudowaną z utworów permskich i mezozoicznych (tzw. seria Kominów Tylkowych) oraz dwa fałdy leżące: niższy fałd Czerwonych Wierchów i wyższy fałd Giewontu. Na skałach osadowych tych fałdów spoczywają oderwane od krystaliczne go podłoża i odwrócone, wiekowe od nich starsze, płaty granitoidów i skał metamorficznych w postaci czap tektonicz-nych (w masywach Czerwonych Wierchów i Szerokiej Jaworzyńskiej) oraz tzw. wyspy krystalicznej Goryczkowej. O rysach rzeźby zdecydowały w dużym stopniu spękania trzonu granitowego w postaci krzyżujących się linii przesunięć i uskoków, na których powstała większość przełęczy. Wielkie dyslokacje wyznaczały kierunki takim dolinom, jak Białki , Waksmundzka, Strążysk.

W epoce lodowej całe Tatry uległy zlodowaceniu w 3 lub raczej 4 nawrotach. Lodowce pogłębiły wydatnie rzeźbę Tatr, a doliny zasypały materiałem morenowym (warto pamiętać, że w Tatrach rozwinięte są przede wszystkim moreny z ostatniego zlodowacenia: starsze utwory morenowe ocalały w niewielu miejscach, np. na Hurkotnem). W zboczach powstały stromościenne kotły, których dna - gdy 10 000 lat temu ustąpiły ostatnie lodowce - wypełniły cudowne tatrzańskie jeziora.

"Pogoda! pogoda! (...) Co za radość w Zakopanem, gdy deszcz przestanie padać" - woła bohater "Przygód młodego podróżnika w Tatrach" (1891). Klimat Tatr ma charakter wysokogórski i zaostrza się w miarę wzrostu wysokości. Cechuje go wielka zmienność i częste przesunięcia frontów, niosących nagłe załamania pogody. Średnia temperatura spada o 0,6° na każde 100 m wzniesienia. Najcieplejszy jest w Tatrach lipiec (średnia dla Kasprowego 7,5°), najchłodniejszy - luty (odpowiednio -8,5°). Zima w Zakopanem trwa zwykle od końca listopada do końca marca, a na poziomie Kasprowego - od połowy października do początku maja. Odpowiada jej skrócone i niezbyt pogodne lato, trwające od połowy czerwca do ostatnich dni sierpnia. Wiosna w Tatrach jest chłodna, jesień (szczególnie ważne dla turystów) - pogodna i względnie ciepła, zwłaszcza wysoko w górach (wg Michała Orlicza październik cieplejszy jest od kwietna w Zakopanem o l,8°, na Łomnicy zaś aż o 4,5°). Znamienne dla klimatu Tatr są zimowe inwersje temperatury (im wyżej tym cieplej) oraz śnieżyce w środku lata - szkodliwe dla roślinności i nierzadko pociągające za sobą wypadki. Wiatry są w Tatrach częste i silne. Szczególne znaczenie ma wiatr halny, wiejący z południa i ogrzewający się w miarę spadania w Rów Podtatrzański o ok. l0/100 m wysokości. Niszczy on lasy, w zimie topi śniegi, wywiera też niekorzystny wpływ na ludzi nerwowych i chorych na serce (np. śmierć Juliana Tuwima). Huraganowy halny 6 maja 1968 r. osiągnął na Kasprowym prędkość 75 m/s i powalił 1600 ha lasów (360 000 m3 drewna).

Odmiennie niż na nizinach rozkłada się w Tatrach zachmurzenie. Maksimum przypada na przełom maja i czerwca, a minimum najesień (październik). Wiążą się z nim w pewnym stopniu opady, których suma roczna dla większości obszaru Tatr mieści się w granicach 1200-1600 mm, zaś w rejonie wysokich szczytów przekracza 1800 mm. W rocznej tabeli opadów maksimum przypada na czerwiec, minimum - w niższych partiach gór na pierwszą połowę zimy (listopad-luty), a w pasie szczytów - na jesień (wrzesień-paździenik). Nieomal połowa opadów przybiera w Tatrach postać śniegu. "Już od wysokości Hali Gąsienicowej żaden miesiąc nie jest pozbawiony opadu śnieżnego" - stwierdza Orlicz w r. 1962. Trwała pokrywa śnieżna zalega na poziomie Zakopanego ok. 3 miesiące w roku, na Kasprowym - 7 miesięcy.

Bogata szata roślinna korzystnie wyróżnia Tatry w porównaniu z wyższymi od nich górami lodowcowymi. Zjawiskiem szczególnie uderzającym, a związanym z zaostrzaniem się klimatu, jest selekcja gatunków w miarę wzrostu wysokości nad poziom morza. Powoduje ona wyodrębnienie się 6 pięter roślinnych, doskonale widocznych np. z Gubałówki. Piętro pogórza sięga do 800 m. Następuje po nim pas lasów, w którym wydzielono 2 piętra: dolnoreglowe (do 1200-1250 m), pierwotnie złożone z drzewostanów bukowo-jodłowych i górnoreglowe (do 1500 m), krainę świerka. Pierwsze z nich najlepiej zachowało się w obrębie Regli Zakopiańskich. Linią niezwykle ważną wegetacyjnie i krajobrazowe jest górna granica lasu (d. 50a), którą oprócz karlejącego świerka tworzą m.in. takie drzewa, jak wierzba śląska, brzoza karpacka, jarząb nagi i limba. Szczególnie piękne są bory limbowe, najlepiej zachowane w Tatrach Wysokich. Ponad lasami - do 1800 m -rozpościera się subalpejskie piętro kosodrzewiny, w miarę wzrostu wysokości karlejącej i rozpadającej się na płaty i kępki. Spełnia ona ważną funkcję ochronną (lawiny, osuwi-ska, erozja, retencja), wskutek wieków gospodarki pasterskiej zajmuje dziś jednak tylko ok. 50% pierwotnego obszaru. Z kolei następuje piętro hal (alpejskie), sięgające do 2300 m. Tworzą je naturalne łąki górskie złożone z traw i kwitnących ziół, do niedawna intensywnie wypasane. Występują tu też krzewinki takie, jak borówka, wrzos, jałowiec halny, karłowate wierzby. Powyżej hal rozciąga się piętro turniowe (subniwalne), wykształcone w zasadzie tylko w Tatrach Wysokich i sięgające po najwyższe szczyty. Surowość klimatu i przewaga formacji skalnych sprawiają, że wegetacja jest uboższa i złożona w dużym procencie z gatunków wysokogórskich i północnych, przystosowanych do bytowania w tak surowych warunkach. W piętrze tym żyje w Tatrach jeszcze ok. 120 gatunków roślin naczyniowych, z czego 40 sięga najwyższych wierzchołków - Lodowego, Gierlachu, Łomnicy.

Ogólna liczba gatunków roślin naczyniowych (tj. kwiatowych i paprotników) rosnących w Tatrach przekracza 1000, z czego przeszło 250 to gatunki górskie i wysokogórskie. Przeważają rośliny występujące i w innych górach, nie brak jednak i takich - a jest ich kilka - które zasięg ograniczają tylko do Tatr (tzw. endemity), jak warzucha tatrzańska, przymiotno węgierskie, pszonak Wahienberga. Z endemitów zachodnio-karpackich kilka ma w Tatrach główny obszar występowania, jak np. urdzik karpacki czy skalnica tatrzańska. W pewnych gatunkach dopatrzono się reliktów z epoki lodowej, w kilku - nawet trzeciorzędowych (np. w ostróźce tatrzańskiej i skalnicy tatrzańskiej).

A oto popularne klejnoty flory Tatr, od lat skupiające uwagę turystów: majestatyczna limba (w Tatrach ok. 20 000 drzew), po naszej stronie najliczniej występująca w rejonie Roztoki i Morskiego Oka; niepozorna szarotka, rosnąca tylko na podglebiu wapiennym; lilia złotogłów i dziewięćsił bezłodygowy - dwa główne motywy w góralskiej snycerce zdobniczej; wreszcie krokus - "pierwszy zwiastun tatrzańskiej wiosny", obsypujący fioletowym kwieciem polany i łąki dolnoreglowe.

"Na tle dość jednolitej fauny ssaków Polski niżowej, a nawet niższych części Karpat, fauna ssaków Tatr wyróżnia się wielkim stopniem odrębności" (Kazimierz Kowalski, 1962). W piętrze lasów występują gatunki na ogół pospolite. Liczne są jelenie (w całych Tatrach ok. 1500, w Polskich 500), dość liczne sarny (ok. 1000), lisów w Tatrach Polskich zamieszkuje przeszło 150, rysi - 15, a na obszarze TANAP - ok. 40. Najwspanialszym drapieżnikiem regli jest niedźwiedź, które-go populację ocenia się w Tatrach na 30 sztuk (po polskiej stronie 5). Niedźwiedzie odbywają dalekie wędrówki, w których trakcie przebywają nawet wyższe przełęcze. W ostatnich latach problemem stały się oswojone osobniki, które szukają kontaktu z ludźmi licząc na pożywienie. Przy wielu szlakach ustawiono tablice, TPN radzi, by w razie spotkania z niedźwiedziem zachować bezpieczny dystans i nie karmić! Skrzydlatą społeczność regli najgodniej reprezentują wielkie kuraki leśne - głuszec i jarząbek oraz drapieżcę - majestatyczny orzeł przedni, orlik krzykliwy, rzadki już puchacz i kilka gatunków sów. Potoki piętra reglowego zamieszkują ryby, przede wszystkim pstrągi, które docierają do jednego tylko u nas jeziora - Morskiego Oka (stąd dawna nazwa Rybi Staw).

I dla przyrodnika, i dla turysty główną atrakcję stanowi fauna wyższych pięter. Z ssaków żyją tu aż 4 gatunki nie występujące nigdzie indziej w Polsce. Są to świstak, kozica, polnik tatrzański i darniówka tatrzańska. Świstak jest sporych rozmiarów gryzoniem bytującym głównie w niższym pasie piętra hal (1700-2000 m). Trudny do dostrzeżenia, daje o sobie znać ostrymi świstami. Górale uważają jego tłuszcz za panaceum przeciwko wszelkim dolegliwościom, co sprawiło, że kiedyś był bliski wytępienia. Nieoczekiwany nawrót przesądów spowodował, że sytuacja ta powtarza się i dzisiaj. Jak szarotka jest symbolem Hory gór wysokich, tak kozica symbolizuje ich faunę. Piękne to zwierzę zamieszkuje hale i turnie, wraz z polnikiem tatrzańskim i gronostajem sięgając po najwyższe szczyty. Kozica tatrzańska różni się od podgatunków występu-jących na sąsiednich terytoriach, a cała jej populacja w Tatrach nie przekracza 1000 sztuk (po stronie polskiej 250). Wysokogórskim ssakom towarzyszą alpejskie gatunki ptaków: płochacz halny, świergotek górski zw. sywarnikiem oraz dobry znajomy wspinaczy - piękny pomurnik, ekologicznie przywiązany do ścian skalnych.